David Foster Wallace en het probleem van politieke oprechtheid: een vergelijking tussen VS 2000 en NL 2025

Infinite Jest (1996) van David Foster Wallace (DFW) is op een bepaald niveau een hilarische tragikomedie, waarbij de 119 (!) personages in de meest absurde situaties terecht komen. Wat er zo hilarisch aan de roman is, valt nauwelijks uit te leggen, zoals je een goede grap niet kunt uitleggen. Ook de plot valt nauwelijks na te vertellen; in het begin van de roman heb je het idee een opeenvolging van korte verhalen met verschillende personages te lezen (hier vind je een beschrijving van de eerste hoofdstukken), na een bladzijde of 200 beginnen al die personages naar elkaar te groeien en ontstaat één overkoepelend verhaal.

Onder die tragikomische plot bevindt zich een thematiek die bijna 30 jaar later actueler aandoet dan in die schijnbaar zo zorgeloze jaren ’90; de roman is één lange en pijnlijke zoektocht naar zingeving in een samenleving die met de dag kunstmatiger, leger en cynischer aandoet. DFW is zowel een meester in het ontrafelen van de fundering waarop onze hedendaagse samenleving is gebaseerd, als in de strijd van het individu ín die toegenomen plastic samenleving.

De thematiek van zijn roman wordt nog helderder als we er twee essays van DFW erbij pakken: Up Simba (2000, geschreven voor Rolling Stone magazine), over de campagne van de Republikeinse kandidaat John Mc Cain, en Joseph Frank’s Dostoyevski, over de beroemde 19e eeuwse Russische schrijver die met exact dezelfde thematiek worstelde.

Hier volgt een stuk over Up Simba, het tweede essay behandel ik apart.

Politiek cynisme

Nederland is in de laatste 30 jaar in rap tempo Veramerikaniseerd, zoals via Up Simba zal worden aangetoond, en het is dan ook eenvoudig om parallellen aan te wijzen tussen de inhoud van dit essay en de huidige stand van zaken in Nederland.

De centrale vraag van Up Simba: hoe kun je in de 21e eeuw nog geloven in de oprechtheid van politici, nadat ze je keer op keer bedonderd hebben? DFW wijst twee oorzaken aan voor het diepe wantrouwen dat Amerikanen ten opzichte van politici voelen:

• het land heeft zijn onschuld verloren;
• Alles is sales en marketing geworden. Niets en niemand is meer oprecht, achter alles zit een strategie om de harten en portemonnees van mensen te veroveren.

Of om het in zijn eigen woorden te zeggen:

It’s worth thinking about why, when John McCain says he wants to be president in order to inspire a generation of young Americans to devote themselves to causes greater than their own selfinterest (which means he’s saying he wants to be a real leader), a great many of those young Americans will yawn or roll their eyes or make some ironic joke instead of feeling totally inspired the way they did with Kennedy. True, JFK’s audience was more “innocent” than we are: Vietnam hadn’t happened yet, or Watergate, or the S&L scandal, etc. But there’s also something else. The science of sales and marketing was still in its drooling infancy in 1961 when Kennedy was saying “Ask not . . .” The young people he inspired had not been skillfully marketed to all their lives. They knew nothing of Spin. They were not totally, terribly familiar with salesmen.

‘Het land heeft zijn onschuld verloren.’ Het zou de titel kunnen zijn van een geschiedenisboek over Nederland 2000-2025. De moorden op Fortuyn en Van Gogh, De Toeslagenaffaire, de problemen op de huizenmarkt, in de zorg en het onderwijs, omtrent immigratie etc. etc., hebben een diep wantrouwen in politici én in elkaar aangewakkerd.

Dan de tweede oorzaak: alles is marketing en sales geworden. Achter alles zit een strategie die niet gericht is op het beheersen van maatschappelijke problemen, maar op macht. Op partij- en persoonlijke macht. DFW toont dit aan door het cruciale moment in de verkiezingsstrijd tussen de Republikeinse kandidaten Mc Cain en Bush senior te beschrijven. (De parallellen met de hedendaagse Nederlandse situatie zullen daarna behandeld worden.)

Bush senior is de politieke aanvoerder van het Republikeinse old boys network, het grootkapitaal, de oude politiek, de rechtse christenen; de conservatieven kortom. John Mc Cain is de frisse wind, de niet-polticus die een einde wil maken aan de oude politiek. Iemand die leuzen hanteert als:

‘I run for president not to Be Somebody, but to Do Something’
en
‘I want to inspire Young Americans to devote themselves to causes greater than their own self-interest‘

Het heeft er alle schijn van dat deze Mc Cain werkelijk oprecht is (qua standpunten haalt hij Bush senior nog rechts in, maar dat is het punt hier niet.) Bovendien heeft hij in het verleden bewezen dat hij niet alleen zo overkomt, maar werkelijk zo ís door op een bijna bovenmenselijke manier het algemene belang boven zijn eigen belang te stellen (en dat is nog eufemistisch uitgedrukt): toen hij gevangengenomen werd door de Noord-Vietnamezen en op afgrijselijke manier gemarteld werd, kreeg hij de kans om vrijgelaten te worden. Hij weigerde, tenzij de Vietnamezen ook de andere krijgsgevangen zouden vrijlaten. Met als gevolg dat hij nog jarenlang onder verschrikkelijke en bijna niet voor te stellen omstandigheden in gevangenschap verkeerde.

Geen woorden maar daden dus. Practice what you preach. Mc Cain is een serieuze uitdager van The Old Boys. en wel precies om bovenstaande redenen. Eindelijk een politicus van vlees en bloed. Een mens. Geen spreekpop van de spindoctors, marketeers en onzichtbare belanghebbenden die werkelijk aan de touwtjes trekken.

Tot zover de uitgangspositie. Dan begint het politieke steekspel.

De beide kandidaten hebben afgesproken dat ze een Positieve campagne gaan voeren; ze kiezen voor een strijd op inhoud, belichten hun eigen standpunten en vallen hun tegenstander niet aan. Op de bal en niet op de man. Maar ergens halverwege, o zo voorspelbaar, overtreedt Team Bush dit gentlemen’s agreement door middel van zogeheten push polling, een tactiek waarbij stemgerechtigden onder het moment van een opiniepeiling worden gebeld. In werkelijkheid is er geen sprake van een opiniepeiling, maar van een lastercampagne. In dit geval werd stemgerechtigden gevraagd wat ze ervan vonden dat Mc Cain charitatieve instellingen en kerken wilde belasten (een leugen). Bovendien betreedt Bush senior het podium met een oorlogsveteraan die Mc Cain ervan beschuldigt dat hij zijn oude maatjes in de steek laat.

Waarom Team Bush tot deze zet overgaat, wordt in volgend citaat belicht. Ik geef het citaat zonder knippen weer omdat deze zet even cynisch als geniaal is, de kern van het wantrouwen in politiek beschrijft, een schoolvoorbeeld van speltheorie is én omdat het citaat een mooi inkijkje geeft in de schrijfwijze van DFW. Mocht u om welke reden dan ook geen zin hebben om zo’n lap tekst te lezen, dan volgt na het citaat een korte samenvatting:

Spoiled child or no, G. W. Bush is a creature of his campaign advisors, and these advisors are the best that $70 million and the full faith and credit of the GOP Establishment (De Republikeinse elite, JS) can buy, and are not spoiled children but seasoned tactical pros, and if Bush2000 has gone Negative there must be solid political logic behind the move. This logic turns out to be indeed solid, even brilliant, and the NBC, CBS, and CNN techs (voorafgaand aan dit citaat legt DFW uitvoerig uit dat hij het politieke inzicht van de technici veel hoger acht dan dat van de professionele pers. Het is sowieso opvallend dat DFW, zelf een academicus en kind van intellectuele academici, in veel van zijn werk de kant van de gewone man kiest, JS) flesh it out while the ABC cameraman puts several emergency sandwiches in his lens bag for tonight’s flight south on a campaign plane whose provisioning is notoriously inconsistent. The Shrub’s (Bush senior, JS) attack leaves McCain with two options. If he does not retaliate, some SC voters will credit McCain for taking the high road. But it could also come off as wimpy, might compromise McCain’s image as a tough, take-no-shit guy with the balls to take on the Washington kleptocracy. Not responding could also look like “appeasing aggression,” which for a candidate whose background is military and who spends a lot of time talking about rebuilding the armed forces and being less of a candy-ass in foreign policy would not be good, especially in a state with a higher percentage of both vets and gun nuts than any other (which SC’s got). So McCain pretty much has to strike back, the techs agree.
But this is extremely dangerous, for by retaliating—which of course (despite all Murphy’s artful dodging)
means going Negative himself—McCain runs the risk of looking like just another ambitious, win-at-any-cost politician, when after all so much time and effort and money has gone into casting him as the 180º opposite of that. Plus an even bigger reason why McCain can’t afford to let the Shrub “pull him down to his level” (this in the phrase of the CBS cameraman, a Louisianan who’s quite a bit shorter than the average tech and so besides all his other equipment has to lug a little aluminum stepladder around to stand on with his camera during scrums, which decreases his mobility but is compensated for by what the other techs agree is an almost occult ability to always find the perfect place to set up his ladder and film at just the right angle for what his HQ wants—Jim C. says the tiny Southerner is “technically about as good as they come”) is that if Bush then turns around and retaliates against the retaliation and so McCain then has to re-retaliate against Bush’s retaliation, and so on, the whole GOP race could quickly degenerate into just the sort of boring, depressing, cynical chargeand-counter-charge contest that turns voters off and keeps them away from the polls . . . especially Young Voters, cynicism-wise, Rolling Stone (= DFW, in de inleiding van het essay geeft DFW aan dat hij enorm trots is op zijn tijdelijke status als Rolling Stone-journalist, waarna hij een keer of 50 naar zichzelf verwijst als Rolling Stone, JS, VL) and the underage pencil from the free Detroit weekly thing venture to point out, both now scribbling just as furiously with the techs as the 12M (The Twelve Monkeys, waarmee een deel van de schrijvende pers wordt bedoeld, DFW steekt niet niet onder stoelen of banken dat hij een geweldige afkeer van deze mensen heeft, die allemaal op elkaar lijken, zowel qua kleiding als qua hautain gedrag, JS) were with Murphy. The techs say well OK maybe but that the really important tactical point here is that John S. McCain cannot afford to have voters get turned off, since his whole strategy is based on exciting the people and inspiring them and pulling more voters in , especially those who’d stopped voting because they’d gotten so disgusted and bored with all the Negativity and bullshit of politics. In other words, RS and the Detroit free-weekly kid propose to the techs, it’s maybe actually even in the Shrub’s own political self-interest to let the GOP race get ugly and Negative and
have voters get so bored and cynical and disgusted with the whole thing that they don’t even bother to vote.
Well no shit Sherlock H., the ABC techs in essence respond, good old Frank C. then explaining more patiently that, yes, if there’s a low voter-turnout, then the majority of the people who get off their ass and do vote will be the Diehard Republicans, meaning the Christian Right and the party faithful, and these are the groups that vote as they’re told, the ones controlled by the GOP Establishment, an Establishment that’s got $70,000,000 and 100% of its own credibility invested in the Shrub. CNN’s Mark A. takes titime out from doing special stretching exercises that increase bloodflow to his arms (sound techs are very arm-conscious, since positioning a boom mike correctly in a scrum requires holding 10-foot sticks and 4.7-pound boom mikes [that’s 4.7 without the weasel] horizontally out from the tops of their fully extended arms for long periods [which try this with an industrial broom or extension pruner sometime if you think it’s easy], with the added proviso that the heavy mike at the end can’t wobble or dip into the cameras’ shot or [God forbid, and there are horror stories] clunk the candidate on the top of the head) in order to insert that this also explains why the amazingly lifelike Al Gore, over in the Democratic race, has been so relentlessly Negative and depressing in his attacks on Bill Bradley:
since Gore, like the Shrub, has his party’s Establishment behind him, with all its organization and money and the Diehards who’ll fall into line and vote as they’re told, it’s in Big Al’s (and his party’s bosses’) interest to draw as few voters as possible into the Democratic primaries, because the lower the overall turnout, the more the Establishment voters’ ballots actually count (w/r/t which reasoning see also WHO EVEN CARES WHO CARES , supra ). Which fact then in turn, the short but highly respected CBS cameraman says, helps explain why, even though our elected representatives are always wringing their hands and making concerned sounds about low voter-turnouts, nothing substantive ever gets done to make politics less ugly or depressing or to actually induce more people to vote: our elected representatives are incumbents, and low turnouts favor incumbents for the same reason soft money does.

Let’s pause here one second for a quick Rolling Stone PSA. If you are demographically a Young Voter, it is
again worth a moment of your valuable time to consider the implications of the techs’ last couple points. If you are bored and disgusted by politics and don’t bother to vote, you are in effect voting for the entrenched Establishments of the two major parties, who rest assured are not dumb and are keenly aware that it is in their interests to keep you disgusted and bored and cynical and to give you every possible psychological reason to stay at home doing one-hitters and watching MTV Spring Break on Primary Day. By all means stay home if you want, but don’t bullshit yourself that you’re not voting. In reality, there is no such thing as not voting : you either vote by voting, or you vote by staying home and tacitly doubling the value of some Diehard’s vote.
…
[tech crew suiting up to cover event] the single best part of every pre-scrum technical gear-up: watching the cameramen haul their heavy $40,000 rigs to their shoulders like rocket launchers and pull the safety strap tight under their opposite arm and ram the clips home with practiced ease, their postures canted under the camera’s weight. It is Jim C.’s custom always to say “ Up, Simba”in a fake-deep bwana voice as he hefts the camera to his right shoulder, and he and Frank C. like to do a little pantomime of the way football players will bang their helmets together to get pumped for a big game, although obviously the techs do it carefully and make sure their equipment doesn’t touch or tangle cords.
But so the techs’ assessment, then, is that Bush2’s going Negative is both tactically sound and politically nearbrilliant, and that it forces McCain’s own strategists to walk a very tight wire indeed in formulating a response.
What McCain has to try to do is retaliate without losing the inspiring high-road image that won him New
Hampshire. This is why Mike Murphy took valuable huddle-with-candidate time to come down to the F&F and spoonfeed the Twelve Monkeys all this stuff about Bush’s attacks being so far over the line that they had no choice but to “respond.” Because the McCain2000 campaign has got to Spin today’s retaliation the same way nations Spin war, i.e. McCain has to make it appear that he is not being actually aggressive himself but is merely “repelling aggression.” It will require enormous discipline and cunning for McCain2000 to pull this off.
And tomorrow’s “response ad”—in the techs’ opinion as the transcript’s passed around—this ad is not a
promising start, discipline-and-cunning-wise, especially the “twists the truth like Clinton” line that the 12M jumped on Murphy for. This line’s too mean. McCain2000 could have chosen to put together a much softer and smarter ad patiently “correcting” certain “unfortunate errors” in Bush’s ads and “respectfully requesting” that the push-polling cease (with everything in quotes here being Jim C.’s suggested terms) and striking just the right high-road tone. The actual ad’s “twists like Clinton” does not sound high-road; it sounds pissy, aggressive.
And it will allow Bush to do a React and now say that it’s McCain who’s violated the handshake-agreement and broken the 11thCommandment (= “Thou Shalt Not Speak Ill of Another Republican,” which Diehard GOPs take very seriously) and gone way over the line . . . which the techs say will of course be bullshit, but that it might be effective bullshit, and that it’s McCain’s aggressive ad that’s giving the Shrub the opening to do it.
If it’s a mistake, then, why is McCain doing it? By this time the techs are on the bus, after the hotel-exit scrum and since it’s only a ten-minute ride they have their cameras down and sticks retracted but all their gear still strapped on, which forces them to sit up uncomfortably straight and wince
at bumps, and in the Pimpmobile’s mirrored ceiling they look even more like sci-fi combat troops on their way to some alien beachhead. The techs’ basic analysis of the motivation behind “twists the truth like Clinton” is that McCain is genuinely, personally pissed off at the Shrub, and that he has taken Murphy’s leash off and let Murphy do what Murphy does best, which is gutter-fight. McCain, after all, is known for having a temper (though he’s been extremely controlled in the campaign so far and never shown it in public), and Jim C. thinks that maybe the truly ingenious thing the Shrub’s strategists did here was find a way to genuinely piss McCain off and make him want to go Negative even though John Weaver and the rest of the staff High Command had to have warned him that this was playing right into Bush2000’s hands. This analysis suddenly reminds Rolling Stone of the thing in The Godfather where Sonny Corleone’s fatal flaw is his temper, which Barzini and Tattaglia exploit by getting Carlo to beat up Connie and make Sonny so insanely angry that he drives off to kill Carlo and gets assassinated in Barzini’s ambush at that tollbooth on the Richmond Parkway. Jim C., sweating
freely and trying not to cough with forty pounds of gear on, says he supposes there are some similiarities, and Randy van R.—the taciturn but cinephilic CNN cameraman—speculates that the Shrub’s brain-trust may actually have based their whole strategy on Barzini’s ingenious ploy in The Godfather , whereupon Frank C. observes that Bush’s equivalent to slapping Connie Corleone around was standing up with the wacko vet who claimed McCain dissed his Vietnam comrades, which at first looked kind of stupid and unnecessarily nasty of Bush but from another perspective might have been sheer genius if it made McCain so angry that his desire to retaliate outweighed his political judgment. Because, Frank C. warns, this retaliation, and Bush’s response to it, and McCain’s response to Bush’s response—this will be all that the Twelve Monkeys and the rest of the pro corps are interested in, and if McCain lets things get too ugly he won’t be able to get anybody to pay attention to anything else.

Kortom: Als Mc Cain niet reageert op het moddergooien van Bush senior, dan komt hij over als een watje, een appeaser, wat haaks staat op het militaire, harde jongens-imago van Mc Cain. Maar als hij wel reageert, dan stort hij zich in ‘oude politiek’ moddergooien, want dan zal Bush Senior weer op hem reageren, enzovoort enzovoort, totdat niemand meer weet wie er nu begonnen is en er een straatgevecht ontstaat: alles wat politiek zo lelijk maakt, waarbij de inhoud op de achtergrond verdwijnt. Spelen op de man en niet op de bal.

En dat is nu precies wat Team Bush beoogt. Want als dat gebeurt, dan zullen nieuwe (en vooral jonge) kiezers zich weer afkeren van de politiek en niet gaan stemmen. Mc Cain moet het juist van hen hebben. Als alleen de oude kiezers gaan stemmen, dan wordt het appeltje-eitje voor Bush senior, want de oude kiezers stemmen op de oude politiek. (By all means stay home if you want, but don’t bullshit yourself that you’re not voting. In reality, there is no such thing as not voting : you either vote by voting, or you vote by staying home and tacitly doubling the value of some Diehard’s vote).

Bovendien, als klap op de vuurpijl, staat Mc Cain bekend om zijn temperament en is de persoonlijke aanval eveneens bedoeld om hem uit zijn tent te lokken. Niemand wil een president die zijn emoties niet onder controle heeft.

En zo ging Mc Cain langzaam kopje onder in het moeras waartegen hij zelf zo ageerde, zoals zo vaak in de geschiedenis

Macht boven inhoud
Fast Forward naar Nederland 2025. Zoals geschreven, de parallellen liggen voor het oprapen. De inhoud verliest het dag na dag meer van de marketing. Het beste voorbeeld is misschien wel de VVD, de windvanenpartij die haar laatste ideologische veer heeft afgeworpen (zo lang de belangen van hun old boys network ongeschonden blijven). Waait het politieke klimaat naar links, dan waait de VVD mee, en vice versa, wat tot de schizofrene situatie leidt dat Yesilgöz cum suis ageren tegen hetzelfde asielbeleid waar ze zelf al jaren verantwoordelijk voor zijn. Of andersom, de linkse partijen die van oudsher voor tolerantie en medemenselijkheid zouden moeten staan en die nu een toontje lager zingen omdat dit electoraal even niet zo goed uitkomt.

(En reken er maar op dat Yesilgöz onttroond wordt op het moment dat ze blijft dalen in de opiniepeilingen. Niet vanwege de inhoud, de harde standpunten die ze nu uitdraagt, maar puur vanuit lijfs- en machtsbehoud. Sorry meneer Dijkhoff, maar na jaren van populistisch gedrag kan ik niet meer geloven in een oprechte terugkeer van de VVD richting het midden vanwege inhoudelijke redenen.)

Moddergooien
Precies wat we in het gevecht Mc Cain/Bush senior zagen gebeuren, zien we in toenemende mate in Nederland gebeuren. Een kleine greep uit slechts de afgelopen week: Yesilgöz die een deel van Groen Links/PVDA voor extreem links uitmaakt en en passant burgers van antisemitisme beschuldigt (Douwe Bob) , Timmermans die iemand een huichelaar noemt en uiteraard Wilders die niet te beroerd om een duit in het zakje te doen door wekelijks iemand of hele volksstammen voor rotte vis uit te maken, in dit geval: ‘Het land uit met dat tuig. En Halsema mag mee.’

Waardoor 70% van alle ‘politiek’ verzandt in dit soort vingerwijzen. Ondertussen blijven alle dossiers liggen en wordt geen enkel probleem werkelijk aangepakt, of er worden schijnwetten gemaakt die nauwelijks uitvoerbaar zijn. Bovendien: hoe kun je überhaupt fatsoenlijk beleid maken als je om de haverklap met je hoofd in een praatprogramma zit of eindeloos communiceert via sociale media?

Manipulatieve marketeers
Lange tijd was ik zo naïef om te veronderstellen dat het moddergooien een gevolg was van het kleuterachtige gedrag van narcistische politici, maar het is meer dan dat. Het is strategie, inspelen op de woede, de wrok, het sentiment dat in de samenleving heerst. Nog een stap verder: dit sentiment wordt constant aangewakkerd, een strategie waaraan zowel politici als journalisten zich in toenemende mate schuldig maken. (Zodat steeds minder duidelijk is wat nu de kip en wat nu het ei is: spelen politici en vermomde journalisten in op het sentiment in de samenleving, of veroorzaken zij dit sentiment?)

Die woede is deels terecht vanwege voornoemde voorbeelden waardoor het land zijn onschuld verloren heeft, maar voor een minstens zo groot deel onterecht omdat het electoraat zijn eigen blinde vlekken heeft, waarover hier meer, en het altijd gemakkelijker is om naar een externe vijand te wijzen dan om jezelf en je opvattingen een spiegel voor te houden. Zoals ik uit eigen ervaring weet toen ik een jaar of wat geleden een donkere periode doormaakte en in plaats van mijn problemen aan te pakken langzaamaan veranderde in een boze blanke man die alles en iedereen op de korrel nam, behalve zichzelf. De kiezer heeft zeker niet altijd gelijk.

Bovendien leven we in een tijd van soundbites, van korte attentiespannes. (als u het tot hier gered heeft, kudos). Geen hond die nog bereid is om uit te zoeken hoe de zaken werkelijk in elkaar zitten. Want ja, de realiteit is uiterst genuanceerd en niet in tweets, zelfs niet in een paar minuten diepgang in een tv-programma te vatten. Nog een reden waarom de inhoud steeds meer terrein verliest ten opzichte van de marketing, wiens bestaansrecht het is om de realiteit in een paar leuzen samen te vatten.

Voeg daar nog eens de invloed van social media en algoritmes aan toe en je krijgt een gevaarlijke cocktail waarbij manipulatieve marketeers het electoraat steeds meer in de door hen gewenste richting drukken, als poppenspelers die hun marionetten bedienen (vaak terzijde gestaan door de al gememoreerde zogenaamd objectieve journalisten.

Plus, áls het al om de inhoud gaat en niet om een potje straatvechten, dan nog wordt deze inhoud gedomineerd door marketingtrucs.

Neem de volgens de kiezer twee belangrijkste onderwerpen van dit moment: de huizenmarkt en het immigratieprobleem, en vooral de combinatie daarvan. De wachttijden op de huurmarkt bedragen afhankelijk van de gemeente 7 tot 17 jaar, het percentage statushouders dat voorrang krijgt op die huurmarkt bedraagt 5 tot 10%, afhankelijk van het jaar waarover we praten. Er is dus geen hogere wiskunde, maar brugklas havo-wiskunde voor nodig om aan te tonen dat deze voorrang niet het hoofdprobleem van de woningmarkt is. Toch wordt dit frame keer op keer de wereld in geholpen zonder dat dit voldoende wordt tegengesproken ( door journalist of politicus).

Opvallend hierbij is dat zelfs intelligente mensen (onafhankelijk van opleidingsniveau) die in hun werk dagelijks gebruikmaken van logica, zoals vakmensen, voor dit frame vallen. Het toont andermaal aan dat de mens meer een emotioneel (en onbewust) wezen is dan een rationeel wezen.

Het is niet mijn bedoeling om er een links/rechts verhaal van te maken (links/rechts is op zichzelf al een frame. Hoe kun je nu al je opvattingen over tig onderwerpen netjes in twee categorieën indelen?). Het is wel een oproep om kritisch te blijven op de zeeën van propaganda die dag in dag uit over ons heen gegoten worden, én op de redenen waarom we geneigd zijn om met beide benen in bepaalde propaganda trappen. Want die propaganda werkt alleen omdat er een publiek voor is. Of om het in de woorden van David Foster Wallace uit te drukken:

Whether [Mc Cain] is truly “for real” now depends less on what is in his heart than on what might be in yours. Try to stay awake.